Ай: Эде көрүлделер аразында ылгал

121 байт добавлено ,  10 лет назад
нет описания правки
Нет описания правки
Нет описания правки
[[Чер|Черге]] эң чоок октаргай делгеминде борбак чүүл, Черниң чайгаар бүткен эдеринчизи – Ай. Ооң массазы Черниинден 80 катап биче. [[Атмосфера|Атмосфера]] чок, тыртыжыышкын күжү кошкаак болганда Ай кырынга база ооң чоок-кавызынга газтарның молекулалары ызыртынмас. Ооң кырында агаар-даа, суг-даа, амыдырал-даа чок.
 
== Физик хемчээли ==
Айның кырын камгалаар агаар чок болганда, ооң кырынга [[Метеорит|метеориттер]], хүн “шуурганнары”, космос херелдери шаптык чокка дүшкүлээш, оңгул-чиңгил, дөң-дөстектерни тургускулаар. Ооң кыры хүндүс кадар 120° изиир, дүне – казыыр 170° соор. Температура улуг ылгалдыг болганда, Ай кырының породазы ооң тайлымындан тигленип, буступ тургулаар.
 
Айның сылдыстарга хамаарыштыр Черни дескинер үезин сылдыстар айы дээр ийикпе, азы сидериктиг ай дээр; Айның Хүнге хамаарыштыр Черни дескинер үезин синодиктиг ай дээр. Синодиктиг ай дээрге Айның чангыс аай фазаларының солчуп эртер үези-дир. Сылдыстар айы 27,3 дүн-хүнге дең, а синодиктиг ай 29,5 дүн-хүнге дең. Айга чаңгыс дүн-хүн эртери Чер кырынга 29,5 дүн-хүнге эртеринге дең. Ынчангаш Айның чаңгыс хүнү Чер кырының ийи неделязынга, чаңгыс хонуу база ол хире үргүлчүлээр.
 
== Орбитазы ==
[[File:Moon phases ru.jpg|thumb|Айның эргилдези]]
Эллипс хевирлиг Ай орбитазының Черге эң чоок точказын [[Перигей|перигей]], а эң ырак точказын [[Апогей|апогей]] деп адаар.
Ай кыры оргу-дески эвес, оңгул-чиңгил, дөң-дөстек цирктерден, кратерлерден болгаш порлардан тургустунган. Төгерик чалдар кажаалаан, иштии чарыы даштындан артык кудургай дазыраш шөлдерни цирктер дээр. Кратерлер цирктерге дөмей, ынчалза-даа хемчээл талазы-биле олардан аажок биче болгаш оларның ишти ханы, оңгар. Порлар дээрге, даштындан көөрге билдирер-билдирбес ханы оңгарлар-дыр.
10 771

правка