Кол менюну ажыдар

Изменения

Нет изменений в размере, 3 года назад
б
Нет описания правки
Бо арында айтып турар чамдык сөстерге тайылбыр херек. Тыва дыл онзагай чаңныг дыл-дыр. Ийи ажык үн аразынга туруп турган чаңгыс ажык эвес үн чиде берип болур.
* «Чүг» деп сөс хамаарылга категориязынга тургаш, (чүзү?) «чүү» деп сөс кылдыр өскерили бээр. Чогум «чүгү» деп адап болур, ынчалза-даа ынчаар адаар улус ховар-ла. Колдуунда улус «чүү» деп сөс чугаалаар боор чүве. Чижээ: «согуннуң чүү».
* «Кес», «кези», «ок» деп сөстерни адаарда [кеъс], [кеъзи], [оъ:к] дээр. Мында [еъ] дээрге өк-биле адаан ажык үн-дүр, [оъ:] дээрге өк-биле узадыр адаан ажык үн-дүр. Шын бижиириниң дүрүмү ёзугаар, ол сөстерге өк-биле адаан үннүң шынарын айтыр «кадыг демдек» (ъ) деп үжүк биживес.
* «Кес», «кези», «ок» деп сөстерни адаарда [кеъ:с], [кеъзи], [оъ:к] дээр. Мында [еъ] дээрге өк-биле адаан ажык үн-дүр, [еъ:] биле [оъ:] дээрге өк-биле узадыр адаан ажык үннер-дир.
 
== Согуннуң кезектери ==
=== Молдурук ===
* '''Молдурук'''. Согуннуң бажынга кедирер чүве. Ол кабак-даа болур, чиңге-даа болур, чидиг-даа болур, борбаксымаар мугур баштыг-даа болур. Ок бажын сөөктен азы демирден кылыр. Молдурукту кедирерде ооң чиңгежек ужун ыяштың өзээнче таптыг киир идиптер, молдурукту таптыг кедирбес болза ыяш сывы чарлы берип болур. Уштуна бербезин дээн ону хырбалаар, азы чок болза хендир ышкаш чиңге кургаг сиирлер-биле так кылдыр шарып каар.
Тыва дылда «молдурук» дээрге хөй уткалыг сөс-түр. Ылаңгыяа, ча-согунга хамаарыштыр ол сөстүң ийи утказы илеретинип кээр.
* '''Молдурук'''.# Согуннуң бажынга кедирер чүве. Ол кабак-даа болур, чиңге-даа болур, чидиг-даа болур, борбаксымаар мугур баштыг-даа болур. Ок бажын сөөктен азы демирден кылыр. Молдурукту буур, сыын, иви мыйызындан база кылыр. Молдурукту кедирерде ооң чиңгежек ужун ыяштың өзээнче таптыг киир идиптер, молдурукту таптыг кедирбес болза ыяш сывы чарлы берип болур. Уштуна бербезин дээн ону хырбалаар, азы чок болза хендир ышкаш чиңге кургаг сиирлер-биле так кылдыр шарып каар.
# Хожууланың алдыы ужунга тускай, онза молдурук турар. Ындыг молдуруктуг сонунну шаанда тожулар «хоош согун» дээр турган<ref>Вайнштейн С. И. Историческая этнография тувинцев. Проблемы кочевого хозяйства. — М.: Издательство «Наука». Глав. ред. вост. лит., 1972. — С. 191.</ref>.
 
Ча-биле маргылдаа чорударда,
</blockquote>
 
Аңчы кижиниң согуннары кандыг-даа болур. Шиш согун дииңни өттүр шаппазын дээш, согунуң бажынга бичежек борбак хөм кескилеркескилерни борбайтыр тырый суп каар. CыгыртырМугур, калбак, борбак молдуруктуг согун-биле базакежи турган.үнелиг Бедикбичии дыттыңамытанарже бажынчеаңнаар. дииңЫндыг үнесогун бичии халыйаңнынң бээрбажынга болзадеггеш, дииңниңону кырынданмоорадыр сыгыраршаап октукаар. салыпҮнелиг бадырыптар.амытанның Сыылаанкежи үрелбес, сыгырганөлүкке согунданүт дииңартпас. сылданыДемир бээр.октуг Бедиктиңсогунну бедиингеулуг турганаңче аңшишпээш бичии-лесалып бадыпүндүрүптер келиртурган. СогуннуңКуштарже сыгырыпийи чоруурбистиг чүвезисогун дээрге чонупсалып каанбадырар, үттерлигкундусче борбакадар азысогуннуң шөйбекмолдуруу сөөк-түртевенелиг болур.
 
<blockquote>
Койгун, дииң болгаш баг адар согуннуң молдуруу боп-борбак болур. Молдурукту сыын мыйызындан сиилбип кылыр. Борбак молдурук аңнынң кежин үревес. Аң адарда азы бөрү адарда хереглээр согуннуң молдуруу шиш баштыг болгаш кончуг айыылдыг. Аңга дегген согун кадалы бээр кылдыр кылган окту мыйыстың бажындан азы демирден колдуг кылыр.
Аң адарда азы бөрү адарда хереглээр согуннуң молдуруу шиш баштыг болгаш кончуг айыылдыг. Аңга дегген согун кадалы бээр кылдыр кылган окту мыйыстың бажындан азы демирден колдуг кылыр.
<p style="text-align:right;">Моңгуш Кенин-Лопсаң.<ref>Моңгуш Кенин-Лопсаң. Ча, согун. // Тыва чаңчыл. Ийиги кезээ. Тыва чоннуң ыдыктыг чаңчылдары. Ном үндүрер чер: "Тройка". Москва — 1999. Арын 147.</ref></p><br />
</blockquote>
 
* '''Ок, сыйда, хожуула'''. «Ок», «сыйда», «хожуула» деп сөстер ийи уткалыг. Ол сөстер-биле согуннуң молуруун-даа айтыр, молдуруктуг, чүглеп каан бүдүн согунну-даа айтып чугаалаар. Ол дээрге шаандагы сөстер-дир. Тоолдарны номчуп көөр болзуңарза «хожуула» биле «сыйда» деп сөстер-биле тоолчу кижи бирде согунну айтпышаан ыдып турар, бир чамдыкта согуннуң молдуруун-даа айтпышаан ыдып турар. Чижээлээрге, «согун огу» диген болза ол дээрге согуннуң молдуруу-дур. «Ок» дээрге сөс эрте-бурунгу түрк сөс-түр<ref>OQ I стрела: Арын 368. oa -- oq // Древнетюркский словарь. — Ленинград: Наука, 1969. — 677 с.</ref>. Шаанда Төп Азияга түрк дылдыг улус чурттап чораан. Ол улустуң эрги чугаазындан «ок» деп сөстү «согун» кылдыр очулдурар.
<blockquote>
Мында болза, «каң хожуула огун» деп сөс каттыжыышкынында «каң» деп сөс дээрге дарган кижиниң кадыра соктаан демири-дир; «хожуула» дээрге согуннуң молдуруу-дур; «огун» деп сөс дээрге «согунун» диген сөс-түр.
 
* '''Согун'''. Ак талдан азы хаялыг черниң казылганындан чаның согунун кылыр. Согун ыяжы хөнү болгаш чарт болур. Аргалыг болза, өзек чок азы чиңге өзектиг ыяштан согун кылыр. Тааржыр дорт чиңге будук таваржып кээр болза хадың биле дыттан база кезип аап болур. Кескен өл ыяш унун баштай албан эки кургадыр херек. Согуннуң узуну төш чартыы черле четпес боор. Адыгжы кижиниң хере туткан холунуң узуну хире болур боор. Согун албан-на, ол хире сантиметр болур ужурлуг дизе арайдеп шын эвес боор оңболбас, чүге-дизе согунну-даа, чаны-даа адыгжы кижиниң холунга эптештир кылыр болза эки. Чогум, эң узун согун 1 метр суг чеде берип болур.
 
* '''Чүг'''<ref>Эрги үеде, Тожу улузунуң чугаазы тускай диалект турган. Шаанда Тожулар чүгнү согуннуң «шүг» деп адаар турган.</ref>. Согун ыракшыл болзун дээш эзир чүү-биле чүглеп алыр<ref>Эзир кайгамчык куш, ховар амытан, ооң чүү херек-даа болза, ону өлүрүп болбас. Бир эвес, уязы чалым хаяда турган болза хая эдээнге баргаш куштарның дүшкен чүглерин чыып алза эки-ле. Куштуң уязынче чоокшулавас, чүглүг амытанны дүвүредип болбас.</ref>. Дас, кара куш, хартыга, үгү чүү-биле база чүглээр. Чүгнү куштуң чакпазындан алза эки. Чүгнү кичээңгейлиг дал ортузундан узун дургаар чара кескеш, чыпшырар. Чүгнү доп дорт эвес, арай-арай ийленчек кылдыр чышпырза эки. Согун чүүн мезил кежинден кылган хырба-биле хырбалаарга, быжыг болгаш шыкка алыспас. Согуннуң кес турар черинден арай өрү чүгнү ийи талазындан чыпшырар, чок болза, хажыызында үш таладан-даа чыпшырып каар. Чүглүг согунну салыптар болза ырадыр, дорт ужуп чуруй баар. Ая согунунга чүг турбас.
 
* '''Кес'''. Согуннуң ужун киришке салып алза ол ужу-кыдыынче тая берип болур. Согун тайбазын дээш, согуннуң адаккы ужунга кес тыртып каар. Согун кезин таптыг кылза эки, бир эвес кам чокка бижек-биле анаа-ла кертиктей кезип каар болза, арай сөөлзүредир, кес турган черинден согун ыяжы узун дургаар оорлуп чаштай берип болур. Кестиң кыдыын долгандыр хола-хараган азы мыйгак-хараган картын хырбалап быжыглаар.
# Е. Д. Прокофьева. Охота. // Процесс национальной консолидации тувинцев. (Серия "Кунсткамера — Архив". Т.IV). — СПб.:"Наука" — 2011. С. 185-192. ISBN 978-5-02-0382-80-0
# Тыва-орус словарь: 22 000 хире сөстуг / под ред. Э.Р. Тенишева. - М. : Советская энциклопедия, 1968. - 646 с.
# Вайнштейн С. И. Историческая этнография тувинцев. Проблемы кочевого хозяйства. — М.: Издательство «Наука». Глав. ред. вост. лит., 1972. — 314 с.
 
[[Аңгылал:Эртем]]
2374

правки