Чаъш: Эде көрүлделер аразында ылгал

Нет изменений в размере ,  7 лет назад
Нет описания правки
Чаъш - кыс кижиниң кежигүүнү-дүр, кыстың күжү чажында-дыр. Эртен эрте тургаш, чажын эртенги хүн херелдеринде ыяш дыргак-биле дыргаары күш бээр дижир. Дыраан чажындан адырылган (төктүп-баткан) чаъшты кыс кижи бокталдыр октавас ужурлуг. Хат-биле аас-кежигүүнү бөмбүрзекти долганып чоруп каар; аза аксынга алзыптар дижир. Кыс кижи аңгы хаптыг болур, чаъжын чыггаш отка читиптер, азы чыып чоруур дижир. Аңгы-аңгы чоннарда бо чаңчыл база бар. Чамдык чоннарда, чижелээрге: туркмен, каракалпак, узбек база уйгур чоннарда авазы уруунга хол-биле бөрт даарааш, бодунун чыгган чажын чиңге узун чаштар (чиңге кежегелер) өрээш, чараш бөртке кожуп белек кылдыр сунар. Кыс кижи өгленмээн шаанда тыва ёзулалдар-биле чажын чаңгыс кылдыр өрүүр. Өгленген хүнден эгелеп ийи чара өрүүр. Ол болза өглүг-баштыг деп илереткени болур.
 
=== эрЭр кижиниң чаъжы ===
Шаг-шаанда тыва эр кижи узун чаъш (кежеге) эдилээр турган. Узун чажы ооң чон аразында байдалын (статузун) илередир турган. Өөнүң ишти өөнүң ээзиниң чажын чараштыр өрүп бээр. Эр кижи кылаң кара чажы-биле мага-бодун, күжүн, угаан-дуружун, арыг-силии болгаш дурум болуп сөс ээзи болганын көргүзер чораан. Өгнүң эриин ажарда, узун орукче аңнап азы шеригче унерде, эр кижи чажын хөйлеңинге чажырып алыр турган. Дайзын удурланыкчыга туттургаш чер чурттун садкан, мегечи азы багай орук кылган эр кижинин чажын кескеш, чонга "Изгой/саттыныкчы/мегечи" болгаш оон-даа өске(о.ө.) чуулдуни ырактан билдирер чораан арга дыр.
Ынчалза-даа ламаларның чажы чок, баштары тас чорууру аңгы айтырыг-дыр.
Эр кижиниң чажы эрниң күжүн илередир турган. Кысты алып өгленгенде, эр биле кыстың чаъштарын иелери салып, дыргак-биле йөрээп дыраар. Ийилдирзин чаңгыс черге оргускаш, алгып-йөрээп, экини күзеп чагывышаан ийи чаъшты чаңгыс чавага кылдыр өрүүр. Бо чаңчыл болза ийи өгнүң чаңгыс өг-бүле болуп тургустунганын илередир.
 
 
[[Аңгылал:!Main category|Ч]]
2374

правки